เช้าวันธรรมดาในซอยเล็ก ๆ ย่านสันติธรรม จังหวัดเชียงใหม่ อาคารชั้นเดียวสีซีดที่ดูไม่ต่างจากที่พักอาศัยทั่วไปตั้งอยู่เงียบ ๆ ท่ามกลางบ้านเช่าของแรงงานข้ามชาติ แต่เมื่อผลักประตูบานนั้นเข้าไป เสียงหัวเราะประสานกับสำเนียงหลากหลาย พม่า ไทใหญ่ จีน ก็ดังขึ้นคล้ายบทเพลงที่ไม่มีใครซ้อม ที่นี่คือ มูลนิธิการศึกษาประกายแสง ‘BEAM’ Education Foundation พื้นที่เล็ก ๆ ที่ทำหน้าที่เป็นทั้งโรงเรียน ห้องประชุม และบ้านหลังที่สองของเด็ก ๆ ลูกหลานแรงงานข้ามชาติในเชียงใหม่

‘เอ็ม’ และ ‘แมท’ บอกกับเราว่าพวกเขาเติบโตจากการไฟที่ส่องสว่างในที่แห่งนี้ ในขณะที่พี่วิเองก็บอกว่าทั้ง 2 คน คือกลุ่มแกนนำในโครงการ ‘เด็กนักสู้’ ที่ BEAM ทำงานร่วมกับมูลนิธิวายไอวาย (why i why Foundation), Sida (Swedish International Development Cooperation Agency) และ มูลนิธิช่วยเหลือเด็ก ประเทศไทย (Save the Children Thailand) ซึ่งเป้าหลักคือการร่วมผลักดันให้เกิดพื้นที่เรียนรู้ซึ่งมอบทั้งความรู้และศักดิ์ศรีให้เด็ก ๆ ข้ามชาติได้ก้าวเดินอย่างมั่นคง

สำหรับใครบางคน ที่นี่อาจเป็นเพียงศูนย์การเรียนชุมชน แต่สำหรับเด็ก ๆ ที่ชีวิตถูกจำกัดด้วยเส้นพรมแดนและเอกสาร ‘บัตร’ นี่คือประตูไปสู่โลกใหม่ โลกที่พวกเขามีสิทธิ์ตั้งคำถามและกำหนดอนาคตของตัวเอง ดังประโยคที่บอกว่า เราต่างมีแสงสว่างในตัวเอง

จากเงียบงันสู่การลุกขึ้นพูด

‘เอ็ม’ ทรงสิทธิ์ ลุงแดง เด็กหนุ่มวัยยี่สิบต้น ๆ เริ่มเล่าด้วยน้ำเสียงเรียบแต่หนักแน่น “ชีวิตเหมือนวนซ้ำ ทำงานเดิม ๆ ค่าจ้างต่ำ โดนเอาเปรียบตลอด”

เอ็มเป็นลูกหลานชาติพันธุ์ไทใหญ่ ครอบครัวของเขาเคลื่อนย้ายจากรัฐฉานเข้ามาทำงานรับจ้างในเชียงใหม่ตั้งแต่เขาจำความได้ การไม่มีเอกสารทำให้ทั้งครอบครัวต้องใช้ชีวิตอย่างระมัดระวัง พ่อแม่รับจ้างก่อสร้างและทำไร่ตามฤดูกาล รายได้ไม่แน่นอน สิ่งที่เอ็มเห็นตั้งแต่เด็กคือผู้ใหญ่รอบตัวถูกกดค่าแรงและไร้ทางต่อรอง

เขามาที่ BEAM ครั้งแรกเพราะเพื่อนชวน ไม่รู้ด้วยซ้ำว่าเป็นที่เรียน ที่ทำกิจกรรม “แรก ๆ ก็ไม่รู้จักอะไร ทำไปก่อนเพราะมีเพื่อน พอทำไปเรื่อย ๆ ถึงค่อยเข้าใจว่าที่นี่ช่วยให้เรามีความรู้ มีความสามารถ และทำให้คนอื่นเข้าใจเรา เราก็จะมีพื้นที่ของเราได้”

แต่กว่าจะเข้าใจความหมายของพื้นที่ เขาเกือบถอดใจหลายครั้ง ช่วงปีแรกเอ็มแทบไม่พูด เวลามีเรียนหรือวงพูดคุยกัน แค่ก้มหน้าฟังเพื่อนสองคนคุยกัน “รู้สึกกดดัน ไม่รู้จะช่วยตรงไหน ภาษาไทยก็ยังอ่านเขียนไม่คล่อง” ความคิดจะลาออกผุดขึ้นทุกครั้งที่กลับบ้าน

แต่เอ็มก็คิดไปต่อว่า “ถ้าออกไป เราจะไปทำอะไรต่อ” ประโยคนั้นวนซ้ำจนเอ็มตัดสินใจกลับมาเรียนวันถัดไป “ขอสู้ต่ออีกสักรอบ”

สามปีผ่านไป เด็กหนุ่มเงียบ ๆ คนนั้นกลายเป็นคนที่กล้าคิดกล้าเสนอ เขาออกแบบเกมกฎหมายให้รุ่นน้องเรียนรู้เรื่องสิทธิเด็ก “ถ้ากฎหมายอธิบายยาก ก็ทำให้เล่นได้” เขายิ้มบาง ๆ

จากเด็กสาวสองฝั่งแดน สู่ผู้นำที่กล้าพูดแทนสิทธิของตนเอง

‘แมท’ อัมพร เล่าเรื่องชีวิตอย่างอารมณ์ดี “ตอนแรกที่มาเรียนที่ BEAM ก็เพราะอยากได้บัตร ไม่ได้คิดว่าจะตั้งใจเรียนอะไรจริงจัง”

แมทเกิดที่เชียงใหม่ แต่ชีวิตจริงคือการ ‘เข้าออก’ ระหว่างฝั่งไทยกับท่าขี้เหล็กในรัฐฉาน ครอบครัวเป็นชาวไทใหญ่ไร้เอกสารสัญชาติ เธอจำได้ว่าตอนเด็กทุกครั้งที่กลับข้ามพรมแดน ต้องพกเพียงความกล้าและภาวนาให้ด่านตรวจไม่เข้มงวด พอได้เรียนภาษาไทยที่ BEAM โลกของแมทก็เปลี่ยน จากเด็กสาวเอาแต่ใจ แมทค่อย ๆ กลายเป็นแกนนำที่เจรจากับเจ้าหน้าที่ตำรวจได้อย่างมั่นคง เธอจำเหตุการณ์หนึ่งได้แม่นยำ วันนั้นตำรวจเข้าตรวจชุมชน เด็กหลายคนตกใจร้องไห้ แมทเป็นคนเดินไปคุยกับเจ้าหน้าที่

“เราอาจช่วยคนอื่นไม่ได้ทั้งหมด แต่เราปกป้องสิทธิของตัวเองได้ และรู้จักรักษาสิทธินั้นไว้” เธอกล่าว

ในสายตาแมท ปัญหาที่เด็กข้ามชาติพานพบคือเรื่องเดียวกันเสมอ การศึกษา ค่าแรง การรักษาพยาบาล และศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ “หลายคนอยากมีบัตรประชาชน อยากเรียนสูง ๆ แต่ถูกจำกัดเพราะไม่มีเอกสาร” เธอพูดช้า ๆ เพื่อเน้นทุกถ้อยคำ

แมทย้ำว่า เด็กทุกคน “ไม่ว่าจะถือสัญชาติใดหรือไร้สัญชาติ” สมควรได้รับสิทธิขั้นพื้นฐานตามอนุสัญญาว่าด้วยสิทธิเด็กของสหประชาชาติ สิทธิที่จะมีชื่อและสัญชาติ สิทธิที่จะได้รับการศึกษา การรักษาพยาบาล การคุ้มครองจากการใช้แรงงานและความรุนแรง รวมถึงสิทธิที่จะมีเสียงของตนเองในสังคม “สิทธิไม่ใช่สิ่งที่ต้องรออนุญาตจากใคร มันเป็นสิ่งที่ติดมากับการเกิดเป็นมนุษย์” เธอกล่าวหนักแน่น

สำหรับแมท การยืนหยัดของเด็กข้ามชาติไม่ใช่เพียงการเรียกร้องเอกสาร แต่คือการยืนยันศักดิ์ศรีความเป็นคน การประกาศว่าพวกเขาคือเด็กเหมือนกันกับเด็กทุกคนบนโลกใบนี้

ครูพี่เลี้ยงที่เฝ้าดูแสงที่งอกงาม

เบื้องหลังการเติบโตของเด็ก ๆ คือ ‘พี่วิ’ ซาชูมิ มาเยอะ ครูพี่เลี้ยงผู้คอยดูแลอย่างเงียบ ๆ “เด็กที่มาที่นี่ส่วนใหญ่เริ่มราว 11–12 ปี ไปจนถึงวัยรุ่น แต่โรงเรียนไม่รับเพราะเกินเกณฑ์อายุ หลายคนอ่านไม่ออกเขียนไม่ได้”

วิทำงานกับ BEAM มาหลายปี เธอรู้ดีว่าการเปลี่ยนแปลงไม่ได้เกิดจากการบอกสอนเพียงครั้งสองครั้ง

“การเปลี่ยนแปลงนี้ไม่ได้เกิดขึ้นชั่วข้ามคืน แต่ค่อย ๆ งอกขึ้นจากการทำกิจกรรมร่วมกันตลอดสามปี”

เธอสังเกตการเติบโตของเด็กแต่ละคนอย่างละเอียด “เอ็มจากคนเงียบ ๆ กลายเป็นคนกล้าเสนอความคิด ส่วนแมทเชื่อมโยงกับชุมชนและผู้ใหญ่ได้มั่นคง” พี่วิบอกด้วยรอยยิ้ม สิ่งที่เธอภูมิใจไม่ใช่เพียงการเรียนภาษา แต่คือการที่เด็ก ๆ รู้จักคิดเป็นระบบและสื่อสารได้อย่างมีเหตุผล

สิทธิไม่ใช่ของขวัญที่รัฐจะหยิบยื่นให้ แต่เป็นสิ่งที่ต้องเรียนรู้ ยืนยัน และปกป้องด้วยตัวเอง

ในชุมชนแรงงาน คำว่า ‘บัตร’ เป็นเหมือนสัญลักษณ์ของการมีตัวตน เด็กหลายคนอยากได้ ‘บัตรไทย’ เพราะคิดว่านั่นคือคำตอบทั้งหมด แต่พี่วิย้ำเสมอว่า สิ่งสำคัญกว่าคือ สถานะทางกฎหมาย

“ขอแค่มีเอกสารที่ใช้เรียนหนังสือ เข้ารับการรักษาพยาบาล หรือเดินทางได้โดยไม่เสี่ยงถูกจับก็เพียงพอ”

เธอเล่าว่าแม้มีแนวคิดเรื่อง ‘เลข G’ สำหรับเด็กไร้สถานะเพื่อให้เข้าถึงการศึกษาและการรักษาพยาบาล แต่ในทางปฏิบัติยังแทบไม่คืบหน้า

“พออายุครบ 18 ปีก็ยิ่งลำบาก เพราะกฎหมายถือว่าเป็นผู้ใหญ่ แต่พวกเขากลับไม่มีเอกสารใด ๆ ทำให้กลายเป็นคนผิดกฎหมาย ทั้งที่ไม่ได้ทำผิดเอง”

เด็ก ๆ เริ่มเข้าใจว่า สิทธิไม่ใช่ของขวัญที่รัฐจะให้ แต่เป็นสิ่งที่ต้องยืนยันด้วยตนเอง ความรู้เรื่องสิทธิกลายเป็นเกราะป้องกันและเป็นเครื่องมือสร้างเสียงให้พวกเขา

บ้านนี้ยังเปิดไฟอยู่เสมอ

แม้โครงการจะสิ้นสุดลง BEAM ยังคงเป็นบ้านที่เปิดไฟตลอดคืน เด็ก ๆ รุ่นใหม่ยังแวะเวียนมาปรึกษาเรื่องเอกสาร ปัญหาตำรวจ หรือเพียงเพื่อหามุมสงบ

“ทุกวันนี้เด็กโทรมาหาเกือบทุกวัน บางคนถามว่าเจอตำรวจต้องทำยังไง” พี่วิเล่า สถานที่เล็ก ๆ นี้ยังทำหน้าที่เป็น ‘ที่พึ่ง’ อย่างแท้จริง

เอ็มและแมทก็เติบโตเป็นรุ่นพี่ที่คอยแนะนำเด็ก ๆ รุ่นต่อไป

“บางคนไม่มีบัตรอะไรเลย ไม่รู้แม้กระทั่งสิทธิเด็ก แต่หลังจากเข้าร่วมกิจกรรม ตอนนี้หลายคนมีบัตรแล้ว และกล้าพูดกับเจ้าหน้าที่เอง” แมทยิ้มภูมิใจ

สำหรับวิ สิ่งสำคัญที่สุดคือการสานต่อ “แม้โครงการจะจบ แต่ความรู้เรื่องสิทธิเด็กต้องไม่จางหาย ต้องย้ำซ้ำ ๆ เพื่อให้เด็กจำและนำไปใช้ได้จริง”

เมื่อมองย้อนกลับ เอ็มบอกว่า การอยู่ใน BEAM คือการ ‘เติบโตจากภายใน’ จากเด็กที่เคยเงียบงัน วันนี้เขาคิดเป็นระบบ วางแผนโครงการได้เอง “ถ้ามีหัวข้ออะไรเข้ามา ตอนนี้ผมจะเริ่มคิดอัตโนมัติว่า ถ้าจะทำโครงการกับกลุ่มนี้ต้องทำยังไง เขาต้องการอะไร”

แมทก็เปลี่ยนไปไม่แพ้กัน จากเด็กเอาแต่ใจ เธอเรียนรู้ที่จะฟังและเชื่อใจเพื่อนร่วมทีม “จากที่ไม่เคยเชื่อใจใคร ตอนนี้ไว้ใจเพื่อนได้มากขึ้น”

ทั้งสองคนต่างยอมรับว่า สิ่งที่ได้จาก BEAM ไม่ใช่เพียงความรู้เรื่องสิทธิเด็ก แต่คือทักษะชีวิต การสื่อสาร การคิดเป็นระบบ การดูแลตนเอง และการทำงานเป็นทีม ที่จะติดตัวไปไม่ว่าจะเลือกเส้นทางใด

แสงเล็กที่ส่องไกลไปในใจ

ในมุมหนึ่งของเมืองใหญ่ เรื่องราวของ BEAM อาจไม่ปรากฏบนพาดหัวข่าว แต่สำหรับเด็กที่นี่ แสงเล็ก ๆ ของความรู้และสิทธิได้ค่อย ๆ ขยายเป็นประกายความหวัง พิสูจน์ให้เห็นว่า ศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ไม่ควรถูกกำหนดด้วยพรมแดนหรือเอกสารใด ๆ

เรื่องราวของเด็กนักสู้ เอ็ม แมท ผู้ยืนยันว่า การศึกษาและสิทธิขั้นพื้นฐานคือรากฐานที่ทุกคนพึงมี และคือแสงเล็ก ๆ ที่พร้อมส่องไกลต่อไปในใจของใครอีกหลายคน

ในหมู่บ้านสันป่าเหียง อำเภอเมือง จังหวัดลำพูน ลำเหมืองสายเล็กที่เคยใสเย็น กลับกลายเป็นน้ำสีเข้มคล้ายสีของโกโก้ กลิ่นแรงลอยมาทักทายทุกลมหายใจ เป็นการทายทักที่ไม่เจอทักตอบไปเท่าไหร่ ‘โชกุน’ พัชรากร ธรรมสอน เห็นภาพและกลิ่นนี้ตั้งแต่จำความได้

“ผมอยู่ที่นี่มาตั้งแต่เล็ก น้ำเน่าเสียเป็นปัญหาใหญ่ที่เจอมาตลอด” โชกุนบอกด้วยน้ำเสียงคุ้นเคยกับกลิ่นและสีที่ไม่ควรคุ้น

เมื่อมีโอกาสเข้าร่วมโครงการส่งเสริมแกนนำเด็กและครูผู้ปกป้องสิทธิเด็ก “เด็กนักสู้ ครูผู้ปกป้อง” มูลนิธิวายไอวาย (why i why Foundation) บนความร่วมมือของ Sida (Swedish International Development Cooperation Agency) และมูลนิธิช่วยเหลือเด็ก ประเทศไทย (Save the Children Thailand) โชกุนเลือกหยิบเรื่องนี้ขึ้นมาพูดอีกครั้ง แบบจริงจังที่โชกุนอยากให้มันเปลี่ยนกลับเป็นวันน้ำใสสักที

“มันคาราคาซังนับสิบปี แก้ไม่เคยได้จริง”

ข้าง ๆ กันคือ ‘ไทน์’ กิตติกร ดวงตาดำ เพื่อนรุ่นเดียวกันที่เติบโตมากับปัญหาเดียวกัน “ทุกบ้านรู้ว่ามันเป็นปัญหา เราโตมากับชุมชนนี้ก็อยากให้ท้องถิ่นใส่ใจ”

ต้นตอของน้ำสีเข้ม

สันป่าเหียงคือหมู่บ้านที่ชาวบ้านส่วนใหญ่แปรรูปผลผลิตลำไย บ้านสี่หลังมีเตาอบหนึ่งหลัง น้ำล้างลำไยผสมสารให้ความหวานและแต่งสี ก่อนจะไหลลงลำเหมืองวันแล้ววันเล่า “ช่วงแรกไม่เห็น แต่พอหลายปีเข้าก็กลายเป็นน้ำสีน้ำตาลเข้ม กลิ่นแรงมาก” โชกุนเล่าภาพที่ฝังในความทรงจำ

แม้ในช่วงแรกคนในชุมชนจะยังมองไม่เห็นว่าเป็นปัญหา แต่นานวันไปในวันที่สายเกินแก้ที่ปัญหาบานปลาย ชาวบ้านในชุมชนเองก็เริ่มรู้ตัวว่าต้องหาทางทำอะไรสักอย่าง แต่ก็ไม่มีองค์ความรู้ในการจัดการเลย ทางเดียวที่คิดออกคือการพึ่งพิงหน่วยงานรัฐ แต่ก็ผิดหวัง

“รัฐเคยลงมาดู แต่ไม่ต่อเนื่อง คนเลยไม่เชื่อ” โชกุนว่า

ขณะที่ไทน์เสริม “เยาวชนพูดเอง ผู้ใหญ่ฟังมากกว่า แต่ต้องพิสูจน์ว่าเราจริงใจ แต่ถ้าพูดอย่างเดียวก็คงยาก เราเลยต้องสรรหาวิธีที่น่าจะช่วยแก้ปัญหาได้ด้วยสิ”

พื้นที่ของเสียงเด็ก

จากประสบการณ์ทำ ‘ลานเล่น’ สาธารณะ ทีมสภาเด็กและเยาวชนตำบลมะเขือแจ้ เริ่มสร้างความเชื่อใจใหม่ พวกเขาลงพื้นที่เก็บข้อมูลทุกหลังคาเรือน ชวนชุมชนระดมความเห็น และใช้เวทีในโครงการเด็กนักสู้เป็นสะพานให้เด็กกับผู้ใหญ่คุยกันโดยมีพี่เลี้ยงอย่าง พี่หน่อย-สธนธร สัมฤทธิ์ เข้ามาช่วยในการแนะนำในการเก็บข้อมูล การทำงานกับชุมชนและผู้ใหญ่ รวมไปถึงการให้แนวทางในการทำโครงการ

“สิ่งแวดล้อมเป็นเพียงจุดเริ่มต้น” โชกุนอธิบาย “เราต้องการให้ผู้ใหญ่เห็นคุณค่าของเสียงเด็ก” ไทน์เสริม

งานของทั้งคู่จึงไม่หยุดที่การเก็บข้อมูล พวกเขาประสานงานร่วมกับเทศบาล นำจุลินทรีย์บำบัดน้ำเสียจากมหาวิทยาลัยแม่โจ้ มาใส่น้ำเสียจนกลิ่นลดลงและน้ำใสขึ้น “ผู้ประกอบการที่อบลำไยเห็นผลด้วยตา ยอมรับว่าทำได้จริง” โชกุนยิ้ม

เพลงแรปและพลังของชุมชน

บทบาทของทั้งสองคนต่างกันออกไป ไทน์เป็นผู้ประสานงานหลัก ดึงเทศบาลและผู้นำชุมชนมาร่วมมือ ส่วนโชกุนรับหน้าที่ทำสื่อรณรงค์ เขาเลือก ‘เพลงแรป’ เป็นเครื่องมือ “ผมผสมคำเมืองกับฮิปฮอป ให้คนทุกวัยฟังเข้าใจ มันเป็นการสะท้อนปัญหาที่เกิดขึ้น แล้วก็ปลุกพลังการเปลี่ยนแปลงในชุมชนด้วย”

คืนแรกที่เปิดเพลงในเวทีหมู่บ้าน ทั้งเด็กและผู้ใหญ่ปรบมือตามจังหวะ แรป ‘น้ำเน่าเสีย’ กลายเป็นสัญลักษณ์ว่าพลังเด็กเล็ก ๆ ก็สามารถปลุกให้ชุมชนลุกขึ้นมาร่วมแก้ปัญหาได้

บทเรียนที่อบอุ่น

หนึ่งปีของโครงการสั้นเกินไปสำหรับการแก้ปัญหาสิ่งแวดล้อม แต่ก็ยาวพอให้เกิดการเปลี่ยนแปลง

“เราพิสูจน์แล้วว่าเสียงเด็กมีน้ำหนักจริง” ไทน์สรุป

ส่วนโชกุนทิ้งท้ายด้วยรอยยิ้ม “สิ่งที่ได้ไม่ใช่แค่แก้น้ำเสีย แต่คือช่วงชีวิตที่สนุกและคุ้มค่าที่สุด ผมรู้ว่าตัวเองได้ทำเต็มที่แล้ว”

เมื่อโครงการจบ เด็ก ๆ รุ่นใหม่ยังคงสานต่อ ส่วนไทน์และโชกุนก้าวสู่บทเรียนใหม่ แต่เสียงเพลงแรปและภาพลำเหมืองที่เริ่มใสขึ้น ยังคงย้ำว่าพลังเล็ก ๆ ของเยาวชนมีความหมายต่อบ้านเกิดเสมอ

เช้าวันหนึ่งในอำเภอฝาง จังหวัดเชียงใหม่ ลมเย็นจากภูเขาไหลผ่านลานกว้างหน้าบ้านไม้สองชั้น เด็ก ๆ ล้อมวงเล่นเกม Ice Breaking สร้างบรรยากาศที่กันเอง สบาย ๆ ก่อนจะเริ่มกิจกรรมคุยเรื่อง ‘สุขภาพใจ’ กิจกรรมที่เกิดขึ้นเป็นประจำของ ศูนย์สร้างสรรค์เพื่อการพัฒนาจังหวัดเชียงใหม่ Chiangmai Creative for Development Center หรือ ‘CCDC’ กลุ่มเยาวชนคนรุ่นใหม่ที่ตั้งใจสร้าง ‘บ้านของหัวใจ’ ให้เพื่อนรุ่นเดียวกัน

‘การ์ตูน’ ปภาวรินท์ ศรีสวัสดิ์ เดินวนรอบวงช้า ๆ คอยสบตาและส่งยิ้มให้ทุกคน ข้าง ๆ กัน ‘แบม’ บัณฑิตา มหาวรรณ์ จัดอุปกรณ์วางบนเสื่อด้วยท่าทีสบาย ๆ ภาพตรงหน้าอาจดูเหมือนวันเล่นธรรมดา แต่สำหรับเด็ก ๆ ในฝาง นี่คือที่พักใจที่ทำให้พวกเขารู้ว่าเสียงของตัวเองมีค่า

“กลุ่ม CCDC ทำเรื่องสุขภาพจิตของเด็กและเยาวชนมาตั้งแต่ก่อนเข้าร่วมโครงการเด็กนักสู้” แบมเล่าอย่างอ่อนโยน “เราเองก็ทำงานด้านนี้อยู่แล้ว พอเห็นว่าเป็นปัญหาสำคัญและเราถนัด จึงหยิบมาทำต่อในโครงการ เน้นชวนเด็กมาทำกิจกรรมด้วยกัน เหมือนสร้างเกราะคุ้มกันให้เขา และเปิดโอกาสให้เด็กคิดกิจกรรมพัฒนาพื้นที่ของตัวเอง”

การ์ตูนเสริมว่า ชื่อ CCDC เพิ่งเกิดขึ้นราว 3–4 ปีที่ผ่านมา แต่หากย้อนกลับไปถึงการทำงานเดิมในชื่อ ‘สันทรายน้ำหนึ่ง’ พวกเธอทำงานด้านนี้มากว่าสิบปีแล้ว “เราเข้ามาในโครงการเด็กนักสู้ตั้งแต่ปี 2566 ค่ะ” แบมระบุ

บ้านที่ผู้ใหญ่ไม่ค่อยอยู่

อำเภอฝางคือพื้นที่กึ่งชนบท พ่อแม่จำนวนมากต้องออกไปทำงานรับราชการหรือทำเกษตร เด็ก ๆ หลายคนจึงอยู่กับตาหรือยาย

“ปัญหาสุขภาพจิตของวัยรุ่นส่วนใหญ่เกี่ยวกับครอบครัว” แบมอธิบาย

“เด็ก ๆ หลายคนมีความอ่อนไหวทางจิตใจสูง และยังมีช่องว่างระหว่างวัยที่เห็นได้ชัด ผู้ใหญ่บางคนมองว่าเด็กยังไม่มีศักยภาพพอจะพัฒนาชุมชน เวลาคุยเรื่องพวกนี้ต้องแยกการสื่อสารระหว่างเด็กกับผู้ใหญ่ชัดเจน ถ้าจะให้มาเจอกันก็ต้องเป็นกิจกรรมคืนข้อมูลหรือสร้างสัมพันธ์ มากกว่าการให้ความรู้ลึก ๆ พร้อมกัน”

เธอย้ำว่า สภาพแวดล้อมในชุมชนมีผลต่อจิตใจของเด็ก ๆ อย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ “สิ่งรอบตัวก็บีบให้เด็กมีสุขภาพจิตที่ไม่มั่นคงเหมือนกัน”

โดยเฉพาะในช่วงปิดเทอมใหญ่ของเด็ก ๆ เป็นช่วงเวลาที่เด็กต้องการได้รับการเอาใจใส่เป็นพิเศษ เมื่อคิดได้ดังนั้นแล้ว CCDC เลยออกแบบกิจกรรมตามระยะของโครงการ พี่เลี้ยงเป็นผู้ช่วยวางแผนและจัดตารางล่วงหน้า โดยมักเลือกช่วงเดือนมีนาคมถึงพฤษภาคม ซึ่งเป็นเวลาปิดเทอม เด็กส่วนใหญ่จึงว่างและเข้าร่วมได้มากที่สุด

สำหรับการลงชุมชน การ์ตูนเล่าว่า “เราไปหาภาคีในแต่ละชุมชนที่มีอยู่แล้ว และมีการติวแกนนำก่อน ว่าชุมชนไหนมีลักษณะอย่างไร แตกต่างกันยังไง เพื่อให้คุยกันได้โดยไม่เกิดความขัดแย้ง” ในพื้นที่ฝางมีทั้งกลุ่มชาติพันธุ์ที่หลากหลาย การทำงานจึงต้องระมัดระวังเรื่องการสื่อสารและให้ความสำคัญกับความแตกต่างทางวัฒนธรรม

นอกจากนี้ยังมี ‘ผู้ใหญ่ใจดี’ คอยเป็นตัวเชื่อมระหว่างแกนนำกับคนในชุมชน ไม่ว่าจะเป็นครูหรือเจ้าหน้าที่รัฐที่เคยทำงานร่วมกันมาก่อน ทำให้การเข้าถึงพื้นที่ไม่ใช่เรื่องยาก

แบมเล่าว่า สิ่งที่เห็นชัดที่สุดหลังจากลงพื้นที่คือทัศนคติของผู้ใหญ่ต่อสุขภาพจิตเด็กที่เปลี่ยนไป

“เมื่อก่อนผู้ใหญ่ไม่ค่อยสนใจเรื่องนี้ แต่พอเราเข้าไปให้ความรู้ เขาเริ่มเข้าใจมากขึ้นว่าการดูแลเด็กไม่ใช่แค่ปล่อยไปเล่น ต้องคอยถามไถ่ว่ามีเรื่องทุกข์ใจหรือเปล่า”

การทำงานจึงกลายเป็นการสร้างพื้นที่ปลอดภัยและสะพานเชื่อมระหว่างเด็กกับผู้ใหญ่ เธอย้อนถึงตอนเริ่มโครงการว่า “ตอนเปิดรับอาสาสมัคร เราคิดว่าจะมีแกนนำราวสิบกว่าคน แต่ปรากฏว่ามีคนสนใจมากกว่าที่คาดไว้”

การทำงานต่อเนื่องทำให้เห็นพัฒนาการของแกนนำอย่างชัดเจน จากที่ทีมงานต้องคอยลงแรงเอง กลับกลายเป็นว่า “แกนนำสามารถให้คำปรึกษาเพื่อน ๆ ได้ กระจายความรู้ต่อไปเอง ทำให้โครงการครอบคลุมจากฝางไปถึงแม่อายและไชยปราการกว้างกว่าที่ตั้งไว้อีก”

การเติบโตของเด็กนักสู้ในบ้านของหัวใจ

การ์ตูนอมยิ้มเมื่อพูดถึงประสบการณ์ส่วนตัว

“ตอนเริ่มเข้ามาในโครงการ ก็ไม่คิดว่าจะต้องนั่งเขียนกิจกรรมเองทั้งหมด รู้สึกว่าเปิดโลกมาก เพราะเราต้องลงพื้นที่ไปคุยกับคนในชุมชนเอง แล้วกลับมาวางแผนและเขียนกิจกรรมทุกขั้นตอน บางครั้งก็ท้อจนอยากเลิก แต่ทีมพี่เลี้ยงคอยให้กำลังใจ พอได้จัดกิจกรรมจริงก็สนุก จนอยากทำต่อ”

การ์ตูนย้ำว่าการมีพี่เลี้ยงดูแลเป็นจุดสำคัญ “ไม่ว่าพี่จะทำตำแหน่งไหน ทุกคนในองค์กรเป็นพี่เลี้ยงให้เราได้หมด ทำให้รู้สึกว่าปรึกษาใครก็ได้สิ่งดี ๆ กลับมา” ประสบการณ์นี้ทำให้เธอได้ทักษะใหม่ ๆ และมั่นใจมากขึ้นที่จะเป็นแกนนำ

แบมเสริมถึงอุปสรรคหลักว่าเป็นเรื่องเวลา “เราทำงานกับเด็กที่ต้องไปโรงเรียน บางคนมีเรียนพิเศษ วันหยุดก็ไม่ว่าง ทำให้แกนนำมาไม่ครบและเติมความรู้ได้ไม่ทั่วถึง”

ทางกลุ่มจึงปรับวิธีทำงาน โดยแบ่งพื้นที่เป็นสามโซนในอำเภอฝาง ตำบลแม่สูน บ้านห้วยจะนุ ตำบลม่อนปิ่น และเขตตัวเมือง แล้วให้แกนนำแต่ละพื้นที่คิดและจัดกิจกรรมเอง ก่อนจะนำผลลัพธ์กลับมาแลกเปลี่ยนกัน วิธีนี้ช่วยแก้ปัญหาเรื่องเวลาของเด็กและทำให้การทำงานครอบคลุมมากขึ้น

การ์ตูนเองก็เจออุปสรรคด้านเวลา “บางครั้งตารางของพวกเราไม่ตรงกับพี่เลี้ยง เพราะพี่ต้องดูแลหลายโครงการ ทำให้ต้องมานั่งเขียนแผนกิจกรรมกันดึก ๆ ตอนนั้นสมองไม่ค่อยแล่น แต่พี่ ๆ ก็ช่วยไกด์ให้เราปรับแผนต่อได้”

ช่วงนั้นเธอยังเรียนอยู่ชั้น ม.6 ต้องทำพอร์ตสมัครมหาวิทยาลัย “เช้าเรียน เย็นมาทำโครงการ” การเดินทางจากบ้านที่แม่อายเข้าฝางใช้รถบัส แต่ก็มีค่าเดินทางสนับสนุนและถ้ากลับดึกพี่เลี้ยงจะช่วยไปส่ง

สิทธิเด็กที่จับต้องได้

เมื่อพูดถึงสิทธิเด็ก หลายคนอาจนึกถึงถ้อยคำในเอกสารของสหประชาชาติ แต่สำหรับกลุ่มเยาวชน CCDC คำว่า ‘สิทธิเด็ก’ ไม่ได้เป็นเพียงหลักการบนกระดาษ หากเป็นสิ่งที่ต้องทำให้เกิดขึ้นจริงในทุกกิจกรรมที่พวกเขาลงมือ

ตามอนุสัญญาว่าด้วยสิทธิเด็ก (CRC) กำหนดไว้อย่างชัดเจนว่า เด็กทุกคนไม่ว่ามาจากครอบครัวหรือภูมิหลังแบบใด ล้วนมีสิทธิขั้นพื้นฐานสี่ด้าน มีชีวิตและพัฒนา ได้รับการคุ้มครอง มีส่วนร่วม และเข้าถึงสวัสดิการที่จำเป็น ตั้งแต่การรักษาพยาบาล อาหาร การศึกษา ไปจนถึงการแสดงความคิดเห็นในเรื่องที่เกี่ยวกับตัวเอง

การทำงานกับเด็กจึงไม่ใช่เพียงการจัดกิจกรรมสนุก ๆ แต่ต้องเริ่มจากการเคารพสิทธิขั้นพื้นฐานเหล่านี้

“เราได้รู้ว่าการทำงานกับเด็กต้องคำนึงถึงสิทธิและความปลอดภัยเป็นหลัก” การ์ตูน เล่าย้อนถึงสิ่งที่เรียนรู้

“แม้แต่พี่เลี้ยงก็ไม่สามารถแตะตัวเด็กได้โดยไม่จำเป็น”

เธอยกเหตุการณ์หนึ่งที่ยังจำได้แม่น วันที่เกิดแผ่นดินไหว พี่เลี้ยงต้องอุ้มเด็กออกจากอาคาร แต่แม้จะเป็นสถานการณ์ฉุกเฉิน ก็ยังต้องระวังและอธิบายให้เด็กเข้าใจตลอดเวลาว่ากำลังทำอะไรอยู่

แบม เสริมว่า การอบรมจากโครงการส่งเสริมแกนนำเด็กและครูผู้ปกป้องสิทธิเด็ก “เด็กนักสู้ ครูผู้ปกป้อง” พี่ ๆ จากมูลนิธิ why i why ไม่ได้ให้เพียงความรู้เชิงทฤษฎี แต่ยังมอบเครื่องมือสำหรับใช้จริง

“เขาให้สมุดเกี่ยวกับสิทธิเด็กไว้ เราใช้เป็นแนวทางตั้งแต่ตอนนั้นจนถึงตอนนี้”

เธอเล่าว่าคู่มือเล่มนั้นทำให้ทีมเข้าใจเรื่องเล็ก ๆ ที่สำคัญอย่างการขออนุญาต เช่น การถ่ายภาพหรือเผยแพร่ข้อมูล “เมื่อก่อนเราไม่เคยคิดว่าจะต้องขออนุญาตเด็กหรือผู้ปกครอง แต่หลังจากอบรม เรารู้ว่าต้องขออนุญาตก่อนถ่ายรูปหรือโพสต์ลงโซเชียล อยู่ที่ความสบายใจของเขาเป็นหลัก”

ทุกกิจกรรมของ CCDC ไม่ว่าจะเป็นการชวนเด็กมาวาดภาพ เล่นเกม หรือทำเวิร์กช็อป พื้นที่ตรงนั้นจึงเต็มไปด้วยการเรียนรู้ร่วมกัน เด็ก ๆ ได้แสดงความคิดเห็นและตัดสินใจด้วยตัวเอง ขณะที่พี่เลี้ยงก็เป็นเพียงผู้ดูแลคอยอำนวย ไม่ใช่ผู้กำหนดสิ่งที่ต้องทำ

สิทธิเด็กที่ดูเหมือนถ้อยคำทางกฎหมาย กลายเป็นสิ่งที่จับต้องได้ เป็นชีวิตจริงที่ผู้ใหญ่ต้องรับผิดชอบ และเป็นเกราะคุ้มกันให้เด็กทุกคนเติบโตได้อย่างปลอดภัยและมีศักดิ์ศรีในสังคม

บ้านของหัวใจที่ส่งต่อโอกาสต่อไป

สำหรับการ์ตูน การทำงานนี้ทำให้เธอเข้าใจตัวเองและผู้อื่นมากขึ้น

“เราเรียนรู้การรับฟัง เข้าใจคนอื่นมากขึ้น จากที่เมื่อก่อนไม่เคยให้คำปรึกษาใคร ตอนนี้เพื่อน ๆ มาคุยก็สามารถฟังและให้คำปรึกษาได้”

เธอยังได้ทักษะการสื่อสารกับผู้ใหญ่ “เพราะมีผู้ใหญ่ใจดีคอยให้คำแนะนำ ทำให้เรากล้าคุยกับผู้ใหญ่และรู้วิธีพูดคุยกับคนต่างวัย”

แบมเองก็เปลี่ยนไปไม่น้อย “เรากล้าแสดงออกมากขึ้น จากเดิมเป็นคนเก็บตัว ไม่ค่อยคุยกับใคร ตอนนี้กล้าคุยกับผู้ใหญ่และครอบครัวมากขึ้น”

การทำกิจกรรมยังทำให้เธอตัดสินใจเลือกเรียนด้านการพัฒนาชุมชน “เพราะรู้แล้วว่าชอบทำงานกับผู้คนและอยากพัฒนาสังคมต่อไป”

เมื่อถามถึงข้อเสนอแนะต่อชุมชนและคนทำงานรุ่นถัดไป การ์ตูนกล่าวว่า “พอเราได้โอกาสตรงนั้นมา เราไม่ควรเก็บไว้ แต่ควรสร้างโอกาสให้เด็กคนอื่น ๆ ด้วย เพื่อให้เกิดการสร้างคนรุ่นใหม่ที่มีคุณภาพและสนุกกับการใช้ชีวิตมากขึ้น และพร้อมร่วมพัฒนาสังคมไปกับทุกเจเนอเรชัน”

แบมฝากถึงทั้งเยาวชนรุ่นใหม่และผู้สนับสนุนว่า อยากเชิญชวนให้เด็กและเยาวชนเข้ามาร่วมกิจกรรมของ CCDC เพื่อเสริมภูมิคุ้มกันด้านสุขภาพจิต

“ปัจจุบันปัญหาสุขภาพจิตมีมาก เราอยากให้เขามีใจที่เข้มแข็งและนำไปพัฒนาตัวเอง ชุมชน และประเทศต่อได้”

พื้นที่ปลอดภัย ไม่ได้เป็นเพียงลานกว้างหรือห้องเรียนสีสด หากคือ ‘บ้านของหัวใจ’ ที่เด็กสามารถวางความกลัวลงชั่วขณะ

ด้านกายภาพ คือการจัดสภาพแวดล้อมให้พ้นจากอันตราย มีรั้วที่มั่นคง มุมพักผ่อน น้ำดื่มสะอาด อากาศไหลเวียนอย่างดี ทุกสิ่งสื่อถึงการดูแลที่เชื้อเชิญให้เด็กไว้วางใจ ด้านอารมณ์และจิตใจ คือบรรยากาศที่ไม่มีการตัดสิน ไม่มีเสียงล้อเลียนหรือคำพูดทำร้าย เด็กพูดถึงความฝัน ความเศร้า ความกลัว ได้โดยไม่ต้องคอยปิดบัง ด้านสังคม คือการสร้างกติกาที่ทุกคนมีสิทธิ์ร่วมกำหนด เด็กได้เรียนรู้การฟัง การเคารพ และการตัดสินใจร่วมกับผู้อื่น​

เมื่อสามองค์ประกอบนี้มาบรรจบกัน เด็กจึงได้พื้นที่ที่ลดความเครียดและความวิตกกังวล เป็นจุดเริ่มต้นให้พวกเขาฝึกสื่อสาร จัดการอารมณ์ และเติบโตอย่างมั่นคงราวกับมี ‘ราก’ ที่ปลอดภัยค้ำจุน แม้โลกภายนอกจะเต็มไปด้วยความเปลี่ยนแปลงเพียงใด

แบมยังขอบคุณผู้สนับสนุนโครงการ โดยเฉพาะมูลนิธิวายไอวาย (why i why Foundation), Sida (Swedish International Development Cooperation Agency) และมูลนิธิช่วยเหลือเด็ก ประเทศไทย (Save the Children Thailand) ที่จัดโครงการและสนับสนุนงบประมาณ “ถ้าไม่มีโครงการนี้ เด็กและเยาวชนในอำเภอฝางคงไม่ได้พัฒนาและมีพื้นที่เรียนรู้เหมือนทุกวันนี้”

เสียงหัวเราะของเด็ก ๆ ในลานกว้างยังคงก้องท่ามกลางภูเขา การ์ตูนกับแบมยืนมองด้วยแววตาอ่อนโยน เรื่องราวของ CCDC คือบทพิสูจน์ว่า พลังเล็ก ๆ ของเยาวชน เมื่อได้รับการสนับสนุนที่ถูกต้อง สามารถสร้าง บ้านของหัวใจเด็กๆ ที่เปลี่ยนชีวิตและมุมมองของทุกคนได้จริง จากลานบ้านเล็ก ๆ แห่งนี้ไปสู่ใจของผู้คนทั้งเมืองฝางและไกลกว่านั้น

หากพูดถึงพื้นที่สร้างสรรค์ พื้นที่การรวมตัวกันของเด็กและเยาวชนเพื่อแสดงศักยภาพ ในพื้นที่อื่น ๆ ที่ได้รับการสนับสนุนจากภาคส่วนต่าง ๆ อาจจะสามารถเกิดขึ้นได้บ่อยครั้ง หากจำกัดการมองมาในพื้นที่สามจังหวัดชายแดนใต้ที่เป็นชายขอบที่ไม่ค่อยถูกแลมอง การรวมตัวกันของเด็ก ๆ คงไม่ได้เห็นบ่อยนัก และการเข้าถึงโอกาสในการพัฒนาศักยภาพยังมีข้อจำกัด

ตำบลสามัคคี อำเภอรือเสาะ จังหวัดนราธิวาส จึงเป็นหมุดหมายที่แกนนำเยาวชนกลุ่ม ‘นูซันตารา’ ภายใต้การดูแลของมูลนิธินูซันตารา ได้เข้าไปทำงานกับเด็ก และคุณครูในโรงเรียนตาดีกา ‘หญิง’ นัสริม ปาแต พี่เลี้ยงของกลุ่มบอกว่าเธอเป็นคนที่ใกล้ชิดกับพื้นที่และเด็กมากที่สุด ด้วยความที่ชุมชนห่างไกลจากตัวเมือง รวมไปถึงปัจจัยภายนอกอื่น ๆ น้อยนักที่จะได้รับการสนับสนุนให้เกิดกิจกรรมต่าง ๆ ขึ้นมา

“เราเคยคลุกคลีกับคนในพื้นที่ค่ะ รู้ว่าน้องมีความสามารถแต่ว่ายังไม่มีใครสนับสนุน เลยคิดว่าจะทำเวทีแสดงศักยภาพเพื่อให้เด็กได้แสดงออกในสิ่งที่เขาอยากทำ”

เสียงของ ‘อัง’ รีฟฮาน กาเต๊ะ แกนนำเยาวชนเห็นพ้องต้องกัน จากข้อค้นพบสอดคล้องกับเป้าหมายหลักของโครงการส่งเสริมแกนนำเด็กและครูผู้ปกป้องสิทธิเด็ก ‘เด็กนักสู้ ครูผู้ปกป้อง’ ซึ่งได้รับการสนับสนุนจากมูลนิธิวายไอวาย (why i why Foundation), Sida (Swedish International Development Cooperation Agency) และมูลนิธิช่วยเหลือเด็ก ประเทศไทย (Save the Children Thailand) ที่ต้องการส่งเสริมให้เด็กและเยาวชนได้มีพื้นที่สำหรับทำกิจกรรมสร้างสรรค์และแสดงศักยภาพของตนเอง เป็นสิทธิขั้นพื้นฐานที่ติดตัวมาแต่กำเนิดตามอนุสัญญาว่าด้วยสิทธิเด็กที่ระบุว่า เด็กทุกคนมีสิทธิที่จะมีชีวิตรอดปลอดภัย มีสิทธิได้รับการปกป้องคุ้มครอง มีสิทธิที่จะได้รับการพัฒนาในมิติต่าง ๆ และมีสิทธิในการมีส่วนร่วมในเรื่องต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกับตนเองในฐานะสมาชิกคนหนึ่งของสังคม

ประสบการณ์จากการเป็นอาสาสมัครในมูลนิธินูซันตาราตั้งแต่ยังเรียนมัธยม ต่อเนื่องมาจนถึงเข้าเรียนมหาวิทยาลัยทำให้แกนนำเยาวชนคุ้นเคยและมีทักษะในการทำงานกับชุมชนเป็นอย่างดี หญิงเล่าถึงกระบวนการเข้าหาชุมชนโดยเชื่อมโยงผ่านโรงเรียนตาดีกาซึ่งเป็นโรงเรียนสอนศาสนา ด้วยบริบทของพื้นที่ วัฒนธรรม รวมไปถึงภาษาไม่ได้เป็นอุปสรรคในการทำงานเท่าไหร่นัก ขณะเดียวกัน ‘ฟา’ ฟาตีฮะห์ สุหลง บอกว่า การสื่อสารกับคนในชุมชนใช้ภาษามลายูเป็นหลัก รวมไปถึงการประสานงานผ่านคุณครูจากโรงเรียนตาดีกาทำให้เข้าถึงชุมชนได้ง่าย ในกระบวนการทำงานของแกนนำเยาวชนมีการแบ่งบทบาทหน้าที่อย่างชัดเจนตามความถนัด หญิงรับผิดชอบการประสานงานและอยู่เบื้องหลัง โดยมีฟาและอังอยู่เบื้องหน้า ใช้ทักษะการสื่อสารในการสร้างกระบวนการเรียนรู้ร่วมกับเด็กและเยาวชน

สร้างพื้นที่และเสียงของเด็กในสามจังหวัดชายแดนใต้

ในปีแรกกลุ่มนูซันตาราได้มีการลงพื้นที่เก็บข้อมูลสถานการณ์ปัญหา ฟาเล่าถึงปัญหาที่พบว่าเด็กในโรงเรียนตาดีกาส่วนหนึ่งยังขาดความกล้าในการสื่อสารและแสดงออกในพื้นที่สาธารณะ ในขณะเดียวกันบริบทสังคมในสามจังหวัดยังคงมีปัญหาเกี่ยวกับการใช้แรงงานเด็กของคนในครอบครัว พ่อแม่ผู้ปกครองหลายคนไม่เข้าใจวิถีของเด็ก หลายครั้งจึงเกิดความไม่เข้าใจกัน จึงจัดกิจกรรมอบรมให้ความรู้เกี่ยวกับหลักสิทธิเด็กที่จะทำให้เด็กมีความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับสิทธิของตนเอง รู้จักปกป้องตนเอง และคาดหวังไปถึงการเปลี่ยนแปลงความคิดความเชื่อของคนในครอบครัวเพื่อเปิดโอกาสและสนับสนุนลูกหลานของตนเองมากขึ้น

ก้าวต่อมาในปีถัดไป คือการจัด ‘เวทีแสดงศักยภาพเด็กและเยาวชน’ เพื่อเปิดพื้นที่สาธารณะให้เด็กได้แสดงออกอย่างเต็มที่ ช่วงบ่ายเป็นกิจกรรมสร้างสรรค์จากภาคีเครือข่าย เช่น วาดรูป และอ่านหนังสือ ส่วนช่วงเย็นเป็นเวทีหลัก มีทั้งการบรรยายหลักคำสอนศาสนาเป็นภาษามลายู ชวนผู้ใหญ่ทำความเข้าใจและเคารพพื้นที่ของเด็ก การขับร้องอนาซีด การแสดงปันจักสีลัต และการแสดงอื่น ๆ ที่เด็กและเยาวชนออกแบบเอง ผลตอบรับจากชุมชนเกินความคาดหมาย ผู้ใหญ่จำนวนมากยอมรับว่าได้มุมมองใหม่ในการปฏิบัติต่อเด็ก

ปีสุดท้าย นูซันตาราสรุปบทเรียนเป็นสื่อการเรียนรู้สิทธิเด็กภาษามลายู ส่งมอบให้โรงเรียนตาดีกาใช้เป็นคู่มือถ่ายทอดความรู้ต่อไป เพื่อให้เด็กและเยาวชนเข้าใจสิทธิของตนเอง และสร้างการเปลี่ยนแปลงในครอบครัวและชุมชนอย่างยั่งยืน

ก้าวเล็ก ๆ สร้างการเปลี่ยนแปลง

ก้าวเล็ก ๆ ของหญิง ฟา และอัง จากเยาวชนจิตอาสาสู่แกนนำที่สามารถรับผิดชอบโครงการด้วยตนเอง คือเส้นทางที่เต็มไปด้วยความท้าทายและประสบการณ์ใหม่ที่พัฒนาศักยภาพของพวกเธอขึ้นอีกขั้น การสนับสนุนจากมูลนิธิ why i why มีบทบาทสำคัญอย่างยิ่ง ทั้งการเติมเต็มความรู้เรื่องสิทธิเด็ก การมอบเครื่องมือทำงานที่นำไปประยุกต์ใช้ได้จริง รวมถึงการมีทีมกลางคอยติดตามให้คำแนะนำอย่างใกล้ชิด ทำให้โครงการแต่ละกิจกรรมดำเนินไปอย่างราบรื่น แม้การทำงานจะไม่อาจสร้างการเปลี่ยนแปลงใหญ่ได้ในเวลาอันสั้น แต่เพียงได้เห็นการเปลี่ยนแปลงเล็ก ๆ ของเด็กก็ถือเป็นผลลัพธ์ที่มีคุณค่า

หญิงเล่าว่ามีเด็กบางคนบอกว่ากิจกรรมเปลี่ยนชีวิตเขา จากคนที่ไม่กล้าแสดงออก ไม่กล้าตอบคำถามในห้องเรียน กลายเป็นคนที่ยกมือถามและเข้าร่วมกิจกรรมแข่งขันอย่างมั่นใจ

การเดินทางตลอดสามปีทำให้ทั้งสามคนเห็นการเปลี่ยนแปลงในตัวเองอย่างชัดเจน หญิงตระหนักว่าหลายเรื่องเกี่ยวกับเด็กและเยาวชนไม่อาจใช้ความคิดของตนเองตัดสินทั้งหมดได้ ยิ่งคลุกคลีกับพวกเขามากเท่าไร ก็ยิ่งเรียนรู้ที่จะเข้าใจมากขึ้น ฟาเองก็ปรับพฤติกรรมของตนเพื่อเป็นต้นแบบที่ดีให้น้อง ๆ ขณะที่อังมองว่าการมีพื้นที่ให้เด็กได้แสดงออกช่วยเปิดโลกทัศน์ และครอบครัวคือรากฐานสำคัญที่จะต้องคอยดูแล ปกป้อง และสนับสนุน

เสียงของหญิงในฐานะเยาวชนจึงย้ำถึงผู้ใหญ่ว่าการสนับสนุนพื้นที่กิจกรรมสำหรับเด็กและเยาวชนเป็นสิ่งจำเป็นต่อการเติบโต ซึ่งเป็นแรงผลักดันสำคัญที่จะทำให้พวกเขาเติบโตไปอย่างมีคุณภาพ

เมื่อการพัฒนาเมืองกำลังคืบคลานเข้ามา ‘ชุมชนมิตรภาพ’ ริมทางรถไฟ จังหวัดขอนแก่น เป็นหนึ่งชุมชนที่กำลังเผชิญกับปัญหาความไม่มั่นคงด้านที่อยู่อาศัยจากการพัฒนาของรัฐ เนื่องจากชุมชนตั้งอยู่บนพื้นที่กรรมสิทธิ์ของการรถไฟ และมีแนวโน้มจะถูกไล่รื้อออกไปอย่างไร้ทิศทางในอนาคต ไม่เพียงเท่านั้นยังมีปัญหาในหลากหลายมิติที่ซุกซ่อนอยู่ภายในซึ่งส่งผลกระทบต่อคนในชุมชน นั่นจึงเป็นสารตั้งต้นที่ทำให้ เครือข่ายเสียงเยาวชนจังหวัดขอนแก่น หรือ ‘KK-VoY’ มีโอกาสเข้าไปทำงานในพื้นที่

จากการเก็บข้อมูลของ KK-VoY มีชุดข้อมูลที่สะท้อนให้เห็นหนึ่งปัญหาสำคัญที่ส่งผลกระทบต่อเด็กและเยาวชนโดยตรง คือ ‘การเข้าไม่ถึงสิทธิด้านการศึกษา’ ที่พ่วงมากับความเปราะบางของสถาบันครอบครัว ‘ณัฐ’ ณัฐวุฒิ กรมภักดี ที่ทำงานกับกลุ่มเพื่อนฅนไร้บ้าน จังหวัดขอนเเก่น และคลุกคลีอยู่กับชุมชนมิตรภาพมานาน จึงพาแกนนำเยาวชน KK-VoY เข้าไปขับเคลื่อนงานประเด็นดังกล่าว เพื่อพัฒนาแกนนำเด็กในชุมชนให้มีความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับสิทธิเด็กและประเด็นอื่น ๆ เพื่อคุ้มครองสิทธิพื้นฐานของเด็กที่กล่าวว่า เด็กทุกคนมีสิทธิที่จะมีชีวิตรอด ได้รับความปลอดภัย มีสิทธิได้รับการปกป้องคุ้มครองจากการล่วงละเมิด มีสิทธิที่จะได้รับการพัฒนาทั้งด้านการศึกษา ร่างกายและจิตใจ และมีสิทธิที่จะแสดงออก มีส่วนร่วมในการตัดสินใจในเรื่องที่เกี่ยวกับตนเอง ภายใต้ โครงการส่งเสริมแกนนำเด็กและครูผู้ปกป้องสิทธิเด็ก “เด็กนักสู้ ครูผู้ปกป้อง” ซึ่งได้รับการสนับสนุนจากมูลนิธิวายไอวาย (why i why Foundation), Sida (Swedish International Development Cooperation Agency) และ มูลนิธิช่วยเหลือเด็ก ประเทศไทย (Save the Children Thailand)

การทำงานในชุมชนที่มีความเปราะบางถือเป็นความท้าทายแรก ‘ท็อปวัน’ ภคพงษ์ แสนชาติ แกนนำเยาวชนจาก KK-VoY สะท้อนภาพปัญหาด้านการศึกษาในชุมชนว่า

“ไม่ใช่เด็กไม่อยากไปโรงเรียน แต่ครอบครัวไม่สามารถสนับสนุนเขาได้” เด็กและเยาวชนหลายคนหลุดออกจากระบบการศึกษาเพราะครอบครัวมีรายได้ต่ำส่งผลให้ไม่สามารถส่งเด็กไปโรงเรียนได้ รวมไปถึงสภาพแวดล้อมที่ไม่เอื้อต่อการเรียนรู้ยิ่งผลักให้พวกเขาค่อย ๆ ถอยห่างจากการศึกษาออกไป

โรงเรียนริมราง ห้องเรียนไร้ข้อจำกัด

ความพยายามที่ต้องการผลักดันให้เกิดการศึกษาที่หลากหลายตอบโจทย์ความต้องการของชุมชนและเด็กเยาวชน นำมาสู่การเกิดขึ้นของ ‘โรงเรียนริมราง’ ที่สะท้อนให้เห็นภาพการศึกษาว่าสามารถเกิดขึ้นได้โดยไร้ข้อจำกัดเชิงพื้นที่ แม้จะแตกต่างจากห้องเรียนสี่เหลี่ยมทั่วไป แต่สามารถสร้างกระบวนการเรียนรู้ให้เกิดขึ้นกับเด็กได้เช่นเดียวกัน

“เมื่อก่อนถ้าพูดถึงการศึกษาเราก็พูดถึงแค่ในโรงเรียน การจะบอกว่าฉันเรียนที่ไหนก็ได้ เรียนอะไรก็ได้ มันดูเป็นเด็กนอกกรอบ เด็กเกเร แต่เราก็พยายามจะสร้างมุมมองของการศึกษานอกระบบว่าไม่ใช่แบบนั้น สกร. ที่เข้ามาทำงานก็พยายามทำให้ภาพมันเบาลง ทำให้มันเป็นเรื่องปกติมากขึ้น”

การทำงานของ KK-VoY ในการสร้างโรงเรียนริมรางขยับขยายกว้างออกไปเมื่อเครือข่ายด้านการศึกษาที่มีอำนาจหน้าที่รับผิดชอบโดยตรงอย่าง กรมส่งเสริมการเรียนรู้ หรือ สกร. เข้ามามีส่วนร่วมให้การสนับสนุนเครื่องมือในการจัดกระบวนการเรียนรู้อย่างบอร์ดเกมที่สร้างความรู้ความเข้าใจเรื่องสิทธิเด็กและการเรียนรู้มิติอื่น ๆ ทั้งนี้ยังขยายความร่วมมือไปยังหน่วยงานท้องถิ่นอย่างเทศบาลนครขอนแก่น เกิดการสนับสนุนจากภาคเอกชนที่เข้ามาสร้างกระบวนการเรียนรู้ผ่านงานศิลปะ พร้อมทั้งมีสื่อที่เข้ามาช่วยสื่อสาร นับว่าเป็นโอกาสที่ทำให้การทำงานขับเคลื่อนไปอย่างมีพลัง

ประสบการณ์ท้าทายริมรางรถไฟ

ท็อปวันเล่าต่อว่าในช่วงแรกของการเข้าไปในพื้นที่มีความท้าทายหลายอย่างที่ต้องเผชิญ แรกเริ่มเด็กในชุมชนยังไม่กล้าเข้าหาพวกเขามากนัก แต่เมื่อมีการชวนมาทำกิจกรรมอย่างต่อเนื่องจึงเริ่มพูดคุยมากขึ้น สิ่งที่ได้รับต่อมาคือความไว้วางใจ เปิดใจเล่าถึงความคิดความฝัน สิ่งที่ต้องการในชีวิต และทำงานร่วมกับผู้ปกครองของเด็ก ๆ ไปด้วยเพื่อสร้างความตระหนักรู้ถึงความสำคัญของการศึกษา

ขณะเดียวกันสิ่งที่พ่วงมาด้วยคือ สร้างความตระหนักรู้และเข้าใจเรื่อง ‘สิทธิเด็ก’ ให้กับเด็ก ๆ ผ่านการทำกิจกรรม ให้พวกเขาเข้าใจว่าตนเองมีสิทธิที่จะได้รับการศึกษา มีสิทธิที่จะเล่น มีสิทธิที่ทำในสิ่งที่ตนเองอยากทำ มีสิทธิที่จะเรียกร้องเมื่อถูกละเมิด

“ผู้ปกครองเข้ามามีส่วนร่วมในฐานะผู้พิทักษ์สิทธิ์ เพราะผู้ปกครองใกล้ชิดกับเด็กมากที่สุด เราพยายามผลักดันว่าครอบครัวควรเป็นพื้นที่ปลอดภัย พ่อแม่ไม่ควรใช้ความรุนแรง พยายามสร้างความตระหนักเรื่องการศึกษา ไม่ได้ไปฉายภาพว่ามันถูกหรือผิด แต่พยายามให้เขาคิดตาม”

ข้อท้าทายต่อมาคือการทำงานกับคนในชุมชนที่มีความเปราะบาง การสื่อสารเป็นสิ่งที่ต้องตระหนักลำดับแรก ‘จูบีม’ ศุภกานต์ ตระกูลเงิน แกนนำเยาวชนอีกหนึ่งคนที่ได้มีโอกาสเข้าไปในชุมชนริมรางครั้งแรกเล่าว่า ปัญหาที่รับรู้มามีความละเอียดอ่อน การสื่อสารหรือแสดงความคิดเห็นต่อเรื่องราวต่าง ๆ อย่างระมัดระวังเพื่อไม่ให้กระทบกับความรู้สึกของคนในชุมชนจึงสำคัญ

“ในตอนนั้นเราเด็กมาก ด้วยความที่เราไม่สนิทกับชุมชน เข้าไปครั้งแรกต้องมีพี่ ๆ มาคอยช่วย พอเราทำงานชุมชนมากขึ้น ก็รู้สึกว่าตัวเราสามารถเข้าไปคุยกับชุมชนได้โดยที่มีพี่เลี้ยงขับเคลื่อนอยู่ข้างหลัง”

ณัฐในฐานะพี่เลี้ยงมองเห็นถึงความท้าทายนี้เช่นเดียวกัน ด้วยความเป็นเยาวชนต้องเข้าไปทำงานกับชุมชน ต้องจัดกระบวนการพูดคุย รวมไปถึงประสานงานด้วยตนเอง แต่อย่างไรก็ตามการฝึกปฏิบัติจริงล้วนแล้วแต่ทำให้แกนนำเยาวชนได้พัฒนาศักยภาพ พัฒนาทักษะการทำงานของตนเองอย่างต่อเนื่อง

เมล็ดพันธุ์เด็กนักสู้ สู่การเติบโตอย่างมีศักยภาพ

ตลอดระยะเวลาสามปีของโครงการเด็กนักสู้ ครูผู้ปกป้อง ผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นไม่อาจแก้ไขปัญหาเชิงโครงสร้างได้ทั้งหมด แต่สามารถสร้างแรงกระเพื่อมเล็ก ๆ ให้เกิดขึ้นในสังคมได้ ท็อปวันย้ำว่าบทบาทหลักของการจัดการศึกษายังต้องเป็นโรงเรียน แกนนำเยาวชนที่เข้าไปขับเคลื่อนไม่ได้เป็นฮีโร่ ไม่ได้เข้าไปแก้ไขปัญหา แต่พวกเขาเปรียบตนเองเหมือนนอตที่ไปเชื่อมกับระบบใหญ่เพื่อให้ฟันเฟืองมันไหลต่อไปได้

ไม่เพียงแต่ผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นกับชุมชน โครงการเด็กนักสู้ยังได้ผลผลิตเป็นเมล็ดพันธุ์ที่มีศักยภาพสามารถก้าวขึ้นมาเป็นผู้นำ กล้าคิด กล้าสื่อสาร นั่นเป็นหนึ่งในภารกิจความตั้งใจที่สำคัญของ KK-VoY ที่ต้องการพัฒนาแกนนำเยาวชนเพื่อทำงานสร้างการเปลี่ยนแปลงทางสังคมต่อไป

ณัฐพูดถึงการเติบโตของเยาวชนที่เห็นเด่นชัดว่า หลายคนที่เข้ามาเป็นส่วนหนึ่งในโครงการมักมีมุมมองต่อสังคมที่ละเอียดลึกซึ้ง มองผู้คนอย่างเข้าใจ สามารถสร้างกระบวนการพูดคุยกับชาวบ้านได้ และกล้าที่จะสื่อสารกับผู้ใหญ่มากขึ้น

“รู้สึกว่าตัวเรากล้าพูดมากขึ้น ช่วงแรก ๆ ไม่กล้าพูดปัญหาของชุมชนด้วยตัวเองเลย เราไม่ได้แน่ใจกับมันขนาดนั้น แต่พอได้เจอสื่อ เจอหน่วยงานมากขึ้นก็ดึงตัวขึ้นมา กล้าสื่อสารปัญหาที่เจอมาทั้งหมด”

เสียงจากจูบีมสะท้อนพัฒนาการของตนเองซึ่งขณะนั้นยังเป็นเพียงเด็กมัธยมปลายคนหนึ่ง แต่เปี่ยมไปด้วยพลังที่อยากทำงานเพื่อสังคม เช่นเดียวกับท็อปวันที่มีประสบการณ์และมีบทบาทเป็นผู้รับผิดชอบโครงการ ได้สะท้อนว่าการทำงานในโครงการทำให้เขามีมุมมองต่อสังคมที่เปลี่ยนแปลงไปหลายอย่าง ความรับผิดชอบผลักให้เขาก้าวออกมาจากพื้นที่ปลอดภัยเพื่อทำสิ่งใหม่ และไม่ใช่แค่ตัวแทนเยาวชนอย่างท็อปวันและจูบีมเท่านั้น แต่คนอื่น ๆ ล้วนแล้วแต่เติบโตแตกต่างกันไปตามความถนัดของตนเอง

ผู้สนับสนุนที่อยู่เบื้องหลังอย่าง Sida และ มูลนิธิ why i why ก็ถือเป็นส่วนสำคัญสำหรับการเปิดโอกาสให้เยาวชนได้มีพื้นที่พัฒนาศักยภาพของตนเองเพื่อเข้าไปสร้างการเปลี่ยนแปลงในสังคม ผ่านกระบวนการเรียนรู้เครื่องมือการทำงานหลากหลายรูปแบบ ผ่านการฝึกฝน ทดลองปฏิบัติ โดยมีทั้งพี่เลี้ยงซึ่งเป็นเสมือนหมอชุมชนคอยให้คำปรึกษาเชิงพื้นที่ และ มูลนิธิ why i why เป็นเสมือนคลินิกที่มีปัญหาเกี่ยวกับโครงการก็เข้าไปปรึกษาได้ตลอดเวลา ที่สำคัญทั้ง Sida และ มูลนิธิ why i why เปิดโอกาสให้เยาวชนได้ทำงานในประเด็นของตนเองอย่างเต็มที่

“มูลนิธิ why i why กับ sida พยายามมองว่าเด็กอยากทำอะไร ทำแล้วติดปัญหาอะไรไหม เขาไม่เคยมาเปลี่ยนประเด็นเรา พยายามหาทางให้เราทำในสิ่งที่ตั้งเป้าหมายให้สำเร็จ แล้วค่อยมาถอดบทเรียน ไม่ได้ไปตัดสินว่าสิ่งที่ทำมันถูกหรือมันผิด”

จากประสบการณ์ ความท้าทาย ก่อเกิดเป็นแรงบันดาลใจที่ทำให้เยาวชน KK-VoY เติบโตและอยากเข้าไปเป็นส่วนหนึ่งในการขับเคลื่อนสังคม เสียงเล็ก ๆ ของพวกเขานั้นมีพลังมากพอที่จะสื่อสารเรื่องราวของสังคมได้ เยาวชนทุกคนมีตัวตน มีความคิดความฝัน ความต้องการ มีสิทธิออกเสียง มีสิทธิที่จะได้รับการพัฒนาในทุกมิติเพื่อเติบโตไปอย่างมีคุณภาพ และมีศักยภาพพอที่จะลุกขึ้นมาพูดเรื่องใหญ่ได้โดยไม่ต้องรอผู้ใหญ่ชวนคุย โดยอยู่บนพื้นฐานของการรับฟังและเคารพในสิทธิมนุษยชนซึ่งกันและกัน

จุดเริ่มจากหัวใจเล็ก ๆ

ในบรรยากาศที่เงียบงันนั้น ‘บิ๊ก’ สิทธิพล ฟยี รวมตัวกับเพื่อน ๆ ในชุมชนสามคน หลังจากที่ได้เจอกับ ‘ณุ’ วิษณุ ดวงปัน คนทำงานชุมชนจากเครือข่ายนิเวศลุ่มน้ำทา ที่ทุกคนต่างเรียกว่า ‘ลุงณุ’ ชักชวนให้เข้าร่วมโครงการเยาวชน ‘เด็กนักสู้’ สิ่งที่บิ๊กอยากทำไม่ใช่เรื่องใหญ่โตอะไร บิ๊กกับเพื่อน ๆ แค่ต้องการให้ผู้ใหญ่ในหมู่บ้านฟังเสียงของลูกหลานบ้าง

กิจกรรมแรกจึงเริ่มง่าย ๆ จากการสำรวจป่า ลำห้วย และเก็บข้อมูลปัญหาความเสี่ยงในชุมชน และการขาดพื้นที่เรียนรู้

ณุซึ่งทำงานในประเด็นด้านสิ่งแวดล้อมและงานพัฒนาชุมชน เห็นศักยภาพของเด็ก ๆ กลุ่มนี้ เลยผลักดันบิ๊กขึ้นมาลองเป็นแกนนำ แม้บิ๊กจะเป็นคนพูดน้อยและขี้อาย แต่ความจริงในชุมชนผลักให้บิ๊กก้าวออกจากความลังเล

“ถ้าไม่มีใครทำ มันก็จะจบไป เราก็ต้องลุกขึ้นมาทำ” บิ๊กบอกกับเรา

จากลานเล็ก ๆ สู่เวทีที่สร้างความไว้ใจ

งบประมาณภายใต้การดูแลของมูลนิธิวายไอวาย (why i why Foundation), Sida (Swedish International Development Cooperation Agency) และ มูลนิธิช่วยเหลือเด็ก ประเทศไทย (Save the Children Thailand) ถูกใช้เพื่อเปิดพื้นที่เล็ก ๆ ให้เด็กได้เล่นฟุตบอล วอลเลย์บอล ตะกร้อ เป็นลานกิจกรรมอเนกประสงค์ มันเป็นอะไรที่ดูธรรมดามากถ้ามองจากสายตาของคนข้างนอก แต่ถ้าขยับเข้ามาเป็นคนข้างในสิ่งนี้คือสิ่งใหม่

ขณะที่กลุ่มเด็กผู้หญิงก็ชักชวนกันเรียนรู้เรื่องทอผ้าปกาเกอะญอจากคนเฒ่าคนแก่ในชุมชนเพื่อเชื่อมโยงตัวเองสู่ต้นทุนในชุมชนอีกด้วย แม้จะมีความท้าทายเรื่องช่องว่างระหว่างวัย แต่บิ๊กกับเพื่อน ๆ ใช้วิธีง่าย ๆ คือชวนพ่อหลวงและชาวบ้านมาทำอาหารในวันประชุมกิจกรรม ชวนมาพูดคุยกัน ให้ผู้ใหญ่ช่วยคิดกิจกรรม เพื่อละลายกำแพงระหว่างวัย เป็นการสร้างเวทีพูดคุยกับผู้ใหญ่ที่ไม่ต้องมากความหรือมีพิธีรีตองอะไร

แม้ช่วงแรกผู้ใหญ่ยังกังวลว่าเด็ก ๆ จะทำได้หรือเปล่า แต่เมื่อเห็นเด็กลงมือจริง ความกังวลสงสัยก็เริ่มคลาย เด็กหลายคนที่เคยไม่กล้าพูดค่อย ๆ ลุกขึ้นตั้งคำถาม ออกแบบกิจกรรม และเป็นเจ้าของพื้นที่ของตัวเอง

จากลานเล็ก ๆ ที่ดูธรรมดา กลายเป็นเวทีใหญ่สำหรับการเรียนรู้ร่วมกัน เด็กและผู้ใหญ่ต่างได้ทลายกำแพงระหว่างวัย และสร้างพื้นที่ของชุมชนขึ้นมาด้วยมือของทุกคน

การเติบโตของเด็กและบทเรียนของผู้ใหญ่

สามปีผ่านไป สิ่งที่เปลี่ยนแปลงเด่นชัดที่สุดคือเด็ก ๆ เอง

เด็กผู้หญิงหลายคนที่เคยเก็บตัว เขินอายพูดน้อย กล้าจับไมค์พูดต่อหน้าผู้ใหญ่ และริเริ่มโครงการของตัวเอง เช่น ใบเฟิร์น-รุ่นไพลิน ปู่อ้าย และ มานา-มณีรัตน์ หมื่นพงศธร ที่วันนี้กลายเป็นคนประสานงานหลัก

บิ๊กก็เปลี่ยนไปจากเด็กขี้อายเป็นผู้นำเต็มตัว

“ผมกล้าแสดงออกมากขึ้น กล้าปรึกษาผู้ใหญ่ กล้าตัดสินใจเอง แต่สิ่งหนึ่งที่ชัดคือ เราเปลี่ยนความคิดผู้ใหญ่ไม่ได้หรอก ยาก มาเปลี่ยนที่เด็กดีกว่า”

พลังที่ยังเดินต่อ

แม้โครงการจะสิ้นสุด แต่เมล็ดพันธุ์แห่งการเปลี่ยนแปลงยังคงงอกงาม ใบเฟิร์นและ มานา รวมไปถึงเพื่อนรุ่นใหม่ ๆ ก็ยังคงสืบต่อกิจกรรมในบ้านแม่เหล็ก ขณะเดียวกันเครือข่ายนิเวศลุ่มน้ำทาก็เข้ามาช่วยแก้ปัญหาที่ดินและทรัพยากรด้วย แม้บิ๊กเองวันนี้จะไม่ได้ปักหลักอยู่ในชุมชนแล้ว แต่ถ้ามีโอกาสก็มักจะกลับไปสมทบกับเพื่อน ๆ บ่อยครั้ง

ณุยังบอกอีกว่า กิจกรรมในชุมชนโดยเด็ก ๆ ยังคงมีอยู่อย่างต่อเนื่องทั้งเรื่องการเรียนรู้เรื่องผ้าทอ หรือล่าสุดก็มีกิจกรรมฝึกเด็ก ๆ ในชุมชนให้มีทักษะการว่ายน้ำเพื่อป้องกันอุบัติเหตุการจมน้ำของเด็ก ๆ ในชุมชน

แม้ในวันนี้หญ้าจะเริ่มรกบนสนามขึ้นมาบ้าง แต่พลังงานในการเปลี่ยนแปลงยังคงอยู่ ณุเสริมว่าสิ่งที่เห็นมาโดยตลอดในการการเรียกร้องหรือการปกป้องทรัพยากรในบ้านเกิดนั้น โต้โผหลักกลับเป็นเด็ก ๆ มากกว่าที่จะเป็นผู้ใหญ่ในชุมชนเสียด้วยซ้ำ

“ในการเคลื่อนไหวหลาย ๆ ครั้ง ของเครือข่ายนิเวศลุ่มน้ำทา ก็ได้พลังของเด็ก ๆ เหล่านี้แหละที่เข้ามาร่วม เด็กรุ่นใหม่มีความต่างจากคนรุ่นเดิมที่กล้าเรียกร้องในสิ่งที่เป็นของเขา เขาต้องออกมาปกป้องมันทันที พวกเขาคงเห็นแหละว่าถ้าไม่พัฒนาคุณภาพชีวิตที่บ้านให้มันดี คนก็จะไม่อยากอยู่ที่นี่”

บทพิสูจน์ว่า “ถ้าชุมชนพร้อม ปลอดภัย และมีพื้นที่ให้ทำสิ่งที่รัก คนรุ่นใหม่ก็ไม่จำเป็นต้องย้ายออก”

เสียงหัวเราะในลานสนามเล็ก ๆ แห่งนี้ จึงเป็นทั้งคำเตือนและคำสัญญา ว่า การเปลี่ยนแปลงเริ่มได้จากกลุ่มเล็กที่สุด หากมีพื้นที่ให้ลงมือจริง

น้ำเสียงนี้เน้นความอบอุ่นจากความสัมพันธ์ของผู้คน พร้อมขับเน้นพลังและศรัทธาที่ว่า เยาวชนตัวเล็ก ๆ ก็จุดไฟให้ชุมชนทั้งหมู่บ้านลุกขึ้นเปลี่ยนแปลงได้

เพราะการมีส่วนร่วมคือกระบวนการที่ทำให้เด็ก “เสียง” ดังขึ้นในสังคม กระบวนการมีส่วนร่วมที่ดีต้องเปิดพื้นที่ให้เด็กได้มีโอกาสคิด ตัดสินใจ และลงมือทำ ร่วมกับผู้ใหญ่ในทุกเรื่องที่ส่งผลกระทบต่อชีวิตเด็ก จึงจะมีความหมายต่อเด็กและสังคมอย่างแท้จริง

9 ข้อปฏิบัติในการสร้างการมีส่วนร่วมอย่างมีความหมาย จะช่วยให้คนทำงานด้านเด็กอย่างพวกเรามีหลักคิดในการสร้างกระบวนการมีส่วนร่วมกับเด็ก ให้เป็นกระบวนการที่ปลอดภัย เด็กได้พัฒนาศักยภาพ ไปพร้อม ๆ กับได้ส่งเสียงของตนออกไปเป็นส่วนหนึ่งในการขับเคลื่อนสังคมได้อย่างแท้จริง

9 ข้อปฏิบัติ เพื่อการสร้างการมีส่วนร่วมอย่างมีความหมายสำหรับเด็ก ประกอบไปด้วย

1. มีความโปร่งใสและทำให้เด็กมีข้อมูลอย่างเพียงพอ (transparent and informative)
2. การมีส่วนร่วมด้วยความสมัครใจ (voluntary)
3. การปฏิบัติต่อเด็กด้วยความเคารพ (respectful)
4. ความเกี่ยวข้องเชื่อมโยงกับเด็ก (relevant)
5. ความเป็นมิตรต่อเด็ก (child-friendly)
6. เปิดรับความแตกต่างหลากหลาย (inclusive)
7. สนับสนุนโดยการฝึกอบรม (supported by training)
8. มีความปลอดภัยและไวต่อความเสี่ยง (safe and sensitive to risk)
9. มีความรับผิดชอบ (accountable)

อ่านข้อมูลเพิ่มเติมได้ที่นี่ > คู่มือ The Nine Basic Requirements for Meaningful and Ethical Children’s Participation

why i why Foundation x SYSI : Society of Young Social Innovators ในงาน Connect Fest 3 : Power Together, Power to Future

พบกับ 14 เวิร์กชอป Future Trends สำหรับคนทุก Gen ที่จะมาเติมทักษะ เติมไฟ ฮีลใจ เรียนรู้ความหลากหลาย กับเวิร์กชอปสุดปังที่รวบรวมจากกระบวนกรทั่วประเทศมาไว้ใน Connect Fest 3

สำหรับ why i why ของเราก็มีห้องเวิร์กชอปในงานนี้ถึง 4 ห้อง!! วันนี้เลยอยากมาแอบกระซิบให้ฟังว่า why i why มีห้องอะไรบ้าง ไปดูกันเลย

1. โลกรวน เด็กรวน เมื่อ Climate Change กำลังปั่นป่วนสิทธิเด็ก เราจะรับมืออย่างไร?
2. มีส่วนร่วมทั้งที ต้องมีความหมาย มาเพิ่มพลังการมีส่วนร่วมให้เด็กและเยาวชน ด้วย 9 Basic Requirements
3. พลังงานบำบัด 101 มาเรียนรู้วิธีเติมพลังงานให้กับกาย-ใจ-วิญญาณด้วยกัน ‍
4. Finding the Leadership Style ผ่านบอร์ดเกม Zombie Land

แค่ชื่อเวิร์กชอปก็น่าสนุกแล้ว แต่ยังไม่หมดเพียงเท่านี้ เพราะนอกจาก 4 ห้องเวิร์ปชอบของ why i why ก็ยังมีอีก 10 ห้องเวิร์กชอปที่พร้อมมอบทักษะ เติมไฟ ฮีลใจ ให้กับทุกคนอีกเพียบ!

หากเพื่อน ๆ สนใจ Workshop ไหน ก็สามารถสมัครได้ โดยสแกน QR CODE ในภาพของ Workshop ที่ต้องการสมัครแต่ละภาพได้เลยนะ

อย่าลืมมาพบกันในวันที่ 30 พฤศจิกายน ถึง 1 ธันวาคม 2567 นี้ ณ อาคารศูนย์การเรียนรู้สุขภาวะ สสส.

สมัครเข้ามากันเยอะ ๆ นะทุกคน

Creative Trail 2 ทริปเดินสำรวจเมืองกับ Feel Trip

เดินเท้าเข้าตรอก ออกซอย ลัดเลาะริมคลอง เพื่อเรียนรู้และเข้าใจชุมชนเมืองไปด้วยกัน

วันเสาร์ 30 พ.ย. 67 เวลา 13:30 – 17:00

Creative Trail ล่อง คลอง : มหานาค – แสนแสบ

สำหรับคุณ คลองคืออะไร …? แต่สำหรับมหานครกรุงเทพแห่งนี้ คลองคือรากของเมือง เราอยากจะชวนคุณร่วมเดินทางไปสำรวจเส้นเลือดฝอยของเมืองกรุงเทพฯ เชื่อมต่อวิถีชีวิตผู้คน Service sector ผ่านการเดินทางด้วยเรือขนส่งสาธารณะ และเดินเท้า เพื่อสัมผัส เรียนรู้การเข้าถึง ใช้ประโยชน์ ความเชื่อมโยงของบริการและวิถีชีวิตของผู้คนที่สะท้อนถึงวิถีของเมือง ทั้งการขยายตัว ความเปลี่ยนแปลง และการรับมือ ปรับตัว ผ่านเรื่องราวของคลองมหานาค และคลองแสนแสบ

1 ธันวาคม 67 เวลา 13.30 – 17.00 น.

คลองเตย ที่คุณรู้จักคืออะไร ? หลายคนอาจมีคำตอบผุดขึ้นมาในใจตอนนี้ แต่เพราะคำตอบเราอาจไม่เหมือนกัน Feeltrip จึงอยากชวนคุณออกเดินทางร่วมกับเรา กับ #CreativeTrail #VoiceofKlongtoey ที่อยากจะชวนผู้คนไปสำรวจ สัมผัส / เข้าถึงวิถีชีวิต (ปัจจัย 4) และซอกมุมที่หลากหลายของคลองเตยด้วยกัน เตรียมเท้าของคุณให้พร้อม เราจะพาคุณเดินเท้าเข้าตรอก ออกซอย ลัดและเลาะซอกมุมต่าง ๆ เพื่อเข้าถึง รู้จัก เรียนรู้ และเข้าใจคลองเตยไปด้วยกัน

สนับสนุนโดย สสส. จ่ายค่าเข้าร่วมเพียง

เส้นทางเดียว

สำหรับนักเรียน/นักศึกษา 133 บาท

สำหรับบุคลทั่วไป 333 บาท

สองเส้นทาง

สำหรับนักเรียน/นักศึกษา 266 บาท

สำหรับบุคลทั่วไป 666 บาท

รับเพียง 15 คน / เส้นทางเท่านั้น

สมัครได้ที่ https://bit.ly/CNF3FTD2

สอบถามเพิ่มเติม : จริงจัง ฑิชาธร 097-949-0999 ผู้ประสานงาน / ไนซ์ 097 175 3325 ทีมงาน SYSI School

หากคุณกำลังมองหาไอเดียเปลี่ยนแปลงสังคม โอกาสได้พูดคุย ใกล้ชิดกับเหล่านักสร้างการเปลี่ยนแปลงทั้งรุ่นใหม่และรุ่นเก๋า นี่คืองานรวมตัวพวกเขาและคุณ “Connect Fest 3 : Power Together – Power to Future รวมพลังองค์กรนวัตกรรมเปลี่ยนสังคม” 30 พ.ย. – 1 ธ.ค. 67 ณ สสส.

Connect Fest เทศกาลเชื่อมโยงคนรุ่นใหม่หลายหลายกลุ่ม องค์กร และเครือข่ายนักปฏิบัติการเปลี่ยนสังคมให้มาร่วมตัวกันจากทั่วประเทศทุก 2 ปี กลับมาอีกครั้ง ! Connect Fest เป็นพื้นที่กลางของเยาวชนคนรุ่นใหม่ที่เปิดกว้าง มีฝัน มีหวัง มีพลัง ให้ความสำคัญกับประเด็นสังคมที่แตกต่างหลากหลาย เป็นพื้นที่เชื่อมโยงผู้คนให้ได้มาพบปะ แลกเปลี่ยน เรียนรู้ พัฒนาต่อยอดไอเดีย ความคิด ประสบการณ์ เป็นพื้นที่เข้าถึงทรัพยากรทุนรูปแบบต่าง ๆ ให้คนทำงานสามารถทำงานพัฒนาสังคมตามที่ตั้งใจได้อย่างต่อเนื่อง ยั่งยืน และเป็นธรรม

กิจกรรม Highlights ไม่ควรพลาด

เสวนา “Power Together – Power to Future”
จากองค์กรชั้นนำในการขับเคลื่อนสังคม อาทิ กรุงเทพมหานคร, OKMD, บ้านกาญจนาภิเษก, มูลนิธิกระจกเงา, มูลนิธิอาสาสมัครเพื่อสังคม, ธุรกิจเพื่อสังคม a-chieve, Freeform School, ACCESS, SIY, SYSI, why i why, พื้นที่นี้ดีจัง, เครือข่ายประชาชนผู้เป็นเจ้าของแร่

Pitching & Talk Show
นำเสนอนวัตกรรมนโยบายสาธารณะ ชวนคุณมา Connect สนับสนุน ลงทุนความฝันที่ตรงกันกับคุณ ฟังเรื่องเล่าประสบการณ์เปลี่ยนสังคมจากเหล่า Speakers รุ่นเก๋าและรุ่นใหม่ที่มาจากทั่วประเทศไทย

ดนตรีและการแสดงมากมาย
จากวงและกลุ่มคนในแวดวงขับเคลื่อนสังคม ร่วมขับกล่อม ปลุกพลังใจในบรรยากาศในสวน

ตลาดนัดนวัตกรรม
มากกว่า 50 บูธ จากกลุ่ม องค์กร เครือข่ายให้ร่วมชมผลงาน นวัตกรรมสังคม ทดลองใช้ ได้ Connect กับผู้สร้างตัวจริง เสียงจริง พูดคุยถึงความคิด ความล้มเหลว ความสำเร็จ พร้อมช้อป ชิม ชิล อาหารถูกปากและผลิตภัณฑ์ใส่ใจโลก

ลานบอร์ดเกม
ชวน Play & Learn เพลินไปกับเล่น เรียนรู้ ผ่านบอร์ดเกมที่สร้างประสบการณ์ให้เข้าใจสังคม

15 Workshops 2 กิจกรรมเดินเมือง
ชวนลองลงมือ สร้างสรรค์ เรียนรู้เทคนิคเบื้องลึกกับทีมวิทยากร ให้ค้นพบว่าคุณเอง ! ก็ทำได้

นิทรรศการ
ที่ถ่ายทอดประสบการณ์และชวนคุณมาเติมเต็ม มา Connect ปักหมุดให้เห็น Data นักสร้างการเปลี่ยนแปลง

เข้าร่วมงานฟรี

ที่อาคารศูนย์เรียนรู้สุขภาวะ สสส.
https://maps.app.goo.gl/ywctFKLcuscuFSNU9
และสวนเฉลิมพระเกียรติ 80 พรรษาฯ

ติดตามรายละเอียดเพิ่มเติมเร็ว ๆ นี้
แล้วมา Connect กันนะ

FYI: งานนี้ Say No to Plastic เตรียมขวดน้ำมาเติมน้ำ ถุงผ้ามา Shopping และร่างกายมาเรียนรู้ในโซน Green Activities กับ workshops ลดโลกเดือดได้เลย